نکته های طراحی تئاتر سینما

نکته های طراحی تئاتر سینما

 

1ـ سینما لژ دارد ولی آمفی تئاتر فاقد این قسمت است

2ـ حداکثر فاصله بیننده تا پرده 6 برابر پهنای پرده و حداقل فاصله بیننده تا پرده 2 برابر پهنای پرده است!

3ـ حداقل عرض پرده ی سینما 5 متر است!

4ـ در آمفی تئاتر حداقل فاصله بیننده تا سن 5 متر و حداکثر 20 متر است.

5ـ زاویه بین امتداد پرده و آخرین فرد تماشاچی نباید بیشتر از 105 درجه باشد!

6ـ عناصر سالن نمایش فیلم (سالن انتظار/گیشه/اتاق پروژکتور/انبار/اتاق های گریم/سرویس های بهداشتی)

7ـ شیب سینما حداکثر 10% است/دید به وسط پرده باید عمود باشد/شکل آمفی تئاتر معمولا به سمت مربع و دایره میل می کند ولی در سینما بیشتر به سمت مستطیل!

طراحی سالن تئاتر

طراحی سالن تئاتر

 طراحی سالن تیاتر مستلزم درک روابط پیچیده ای است که می توان آن را با برسی تاریخ 2500 ساله پیشرفت تیاتر به دست آوررد.
گرایش های ساخت و ساز سالن تیاتر در شرایط جاری:
1- حفظ و احیا و مدرن کردن تیاتر های پیشین قرن نوزدهم و اواسط قرن بیستم
2-ساختمان های جدید با مشخصه های فضای باز (آزمایشی) و بعد تبدیل آنها به فضای پیشرفته تر
تاریخچه ی تیاتر:
تیاترMarcellus اولین تیاتر روم که به طور کامل از سنگ ساخته شده.
اولین ساختمان تیاتر رنسانس سالن تیاتر فرانسیس در پاریس بوده.

كلیاتی در باره فضای نمایش
نمایش در هر کجا که مکان رویارویی بازیگر و تماشاگر باشد به وقوع می­پیوندد. خواه این مکان میدانی در شهر باشد یا خیابان یا سکویی در بازار و یا قهوه­خانه. اما تئاتر بدون معماری معنا ندارد، تئاتر چه به شکل نمایش و اجرا باشد و چه به صورت جشن و مراسم، ماهیتا نباید چنان با طبیعت خود یکی شود که قابل تشخیص نباشد. زیرا در این صورت نمایشی در کار نخواهد بود. چون بنیان تئاتر بر آگاهی دوسویه بازیگران و تماشاگران از وجود یکدیگر است؛ باید از جهان اطرافش متمایز باشد همان­گونه که نمایش و واقعیت با هم تباین دارند. آشکارترین نشانه تئاتر همانا صحنه است که معماری آن در طول تاریخ دستخوش دگرگونی­های فراوان گشته، اما همیشه مکانی کاملا مشخص و متمایز از محیط پیرامون بوده است.
فضاهای اجرای نمایش در شهر غالبا جزو نقاط عطف شهری به شمار می­روند. اما در شهر، علاوه بر مکان­های عمومی، تعداد زیادی فضاهای خالی حاشیه­ای یافت می­شوند که فراموش شده و مطرود و متروک­اند، مکان­هایی که می­توانند محل اجرای رویدادی نمایشی باشند. برخی از این فضاها که در شهرهای ما، خصوصا شهرهای قدیمی، به وفور دیده می­شوند زمانی خود جزو فضاهای پررونق شهری به­شمار می­رفتند. فراموش نباید کرد که یک فضای نمایشی به تجمعی عادی، اجازه تبدیل شدن به اجتماعی با هویت را می­دهد و می­تواند سکویی باشد برای نیاز مردم به گفتن، شنیدن و داشتن اوقاتی خوش. هیچ لزومی به برپایی ساختمان نیست، شهرها خود می­توانند به تئاتری برای اجرای نمایش تبدیل شود.
بررسی فضاهای مورد نیاز برای سالن تیاتر:
ورودی :
باید طوری باشد که از تجمع افراد در پشت در جلوگیری شود و افراد بتوانند به راحتی بلیط تهیه نمایند و وارد سالن شوند.
از لحاظ ابعادی در هر متر مربع حداکثر 6 نفر میتواند قرار بگیرد.
حال اگر افراد به صورت خطی قرار بگیرند (صف) هر 4 نفر 87/1 متر بصورت طولی فضا نیاز داریم پس نتیجه میگیریم اگر افراد بخواهند وارد سالن شوند بهتر است آنها را بصورت خطی سازماندهی کنیم.
سالن انتظار (سرسرا):
بعد از ورودی ما فضای سالن انتظار (سرسرا)را داریم.اگر سالن تیاتر ما 200 نفر گنجایش دارد حال به ازای 6 نفر 1 متر مربع و به ازای 200 نفر 34 متر مربع فضا احتیاج داریم البته این در صورتی هست که افراد متراکم قرار گرفته باشند به همین منظور ما ابعاد فوق را در 3 ضرب کرده و به 102 متر مربع تبدیل میکنیم تا افراد به اندازه ی 2 نفر فضا ی  آزاد داشته باشند.

( coffee breakکافی شاپ):
عنصر بعدی که در فضای سرسرا قرار می گیرد( coffee breakکافی شاپ( است. برای این فضا برای هر میز 4 نفره 76/5 متر مربع فضا احتیاج داریم حال اگر در هر سانس اجرا 50 نفر بخواهند از کافی شاپ استفاده کنند ما احتیاج به 12 میز 4 نفره داریم یعنی 24/93 متر مربع فضا میخواهیم. در کنار آن 15 متر مربع فضای آشپزخانه و محل فروش می خواهیم.

سرویس های بهداشتی
فضای دیگر در سرسرا سرویس های بهداشتی است و از آنجا که جز فضاهای درجه 3 می باشد نباید در دید کامل باشد البته باید جایی باشد که به راحتی در دسترس باشد زیرا جز فضاهای خدماتی است 11/29 متر مربع برای 8 توالت و دستشویی احتیاج است.

سالن اجرا:
در کل حداکثر ظرفیت قسمت تماشاگران به شکل انتخاب شده و محدودیت های صمعی و بصری بستگی دارد که شاخص آنها نوع تولید برنامه است. عوامل دیگر شامل سطوح – خط دید – آکوستیک تراکم رفت و آمد و نیز اندازه و شکل سکو / صحنه است.
طول ردیف : حداکثر 16صندلی به ازای هر راهرو . اگر برای هر3-4 راهرو یک در خروجی جانبی به عرض 1m در نظر گرفته شود به ازای هر راهرو 25 صندلی مجاز است.
برای هر تماشاچی نشسته بایدمساحتی برابر با حداقل 0.5 متر مربع در نظر گرفت. این عدد بر گرفته از عرض صندلی ضرب در اصله ی ردیف (حداقل 0.45 مترمربع برای هر صندلی) به علاوه ی یک حداقل اضافه ی 0.9 متر ضرب در 0.5 متر یعنی حدودا 0.05 متر مربع برای هر صندلی است.
حجم فضا: این حجم بر اساس شرایط آکوستیکی به ترتیب زیر است :
تیاترها حدودا 5-4 متر مکعب برای هر تماشاچی و اپرا حدود 8-6 متر مکعب.
به دلیل تهویه ی هوا حجم نباید کمتر از این باشد.
نسبت های قسمت تماشاگران:
1- دید مطلوب بدون حرکت اما با حرکت جزیی چشم به مقدار حدود 30 درجه
2- دید مطلوب با حرکت جزیی سر و حرکت جزیی چشم به مقدار حدود 60 درجه
3- حداکثر زاویه ی ادراکبدون حرکت سر حدودا 110 درجه
4- به حرکت کامل سر و شانه ها میدان درک 360 درجه نیز امکان پزیر است .
5- برای تیاتر -24 متر ( حداکثر فاصله ی که هنوز هم می توان صورت ها را باز شناخت)
6- برای اپرا -32 متر ( حرکت های دارای اهمیت هنوز هم قابل بهز شناختن است)
فضاهای خدماتی پشت سن:
1- اتاق تعویض لباس : یکی از فضاهای کاربردی و اصلی سالن می باشد در طراحی این فضا باید دقت شود که این فضا به عنوان یک فضای خصوصی به حساب می آید و باید تمامی حریم های آن بخصوص برای خانم ها حفظ شود
مقدار فضای لازم برای هر نفر 5 متر مربع وبرای 6 نفر با 8 کمد 45 متر مربع می باشد. نکته ی دیگر وجود انبار لباس است 5.7 متر مربع می باشد.
2-اتاق گریم: این فضا باید با سن در رابطه ی مستقیم عاری از صدا و دارای نور کافی باشد .
محیط ی که یک گریمور نیاز دارد تا بتواند به راحتی اطراف بازیگر حرکت کند و تمام کار خود را زیر نظر داشته باشد 28/2 متر مربع میباشد که با این حساب ما برای کار 3 گریمور به طور هم زمان کنار هم 72/6 متر مربع فضا می خواهیم . همچنین وجود سرویس دستشویی در این فضا ضروری می باشد.
2- اتاق نور و صدا : این فضا که بین نور پرداز و صدا بردار مشترک است باید دید مستقیم با قسمت اجرا داشته باشد که معمولا در جا نمایی این فضا آن را در قسمت پشت سالن در ارتفاع قرار می دهند همانند اتاق آپارات در سینما . حداقل فضا برای نور پرداز با دستگاه پرژکتور و 4 نور انداز 6 متر مربع و برای صدا بردار با دستگاه تنظیم و ضبط صدا 5 متر مربع می باشد همچنین پلکان های ارتباطی هم باید در نظر گرفت اما یک انبار به اندازه ی 12 متر مربع الزامیست.
3- اتاق کارگردان : که در کنار سن قرا می گیرد تا کارگردان در هنگام اجرا بطور مستقیم به نحوی که دیده نشود با سن در ارتباط باشد. ابعاد آن 9 متر مربع می باشد .
4- اتاق گروه موسیقی: یکی از بخش های مهم یک کار تیاتر اجرای ملودیهای منظم در سکانسهای مختلف است. به همین منظور بهتر است کار گروه موسیقی همراه با تیاتر پیش رود برای همین ما فضایی را برای گروه موسیقی در نظر می گیریم. فضای گروه موسیقی باید بصورتی چیدمان شود که سرپرست تمام گروه را زیر نظر داشته باشد و همچنین در قسمت کم صدا قرار گیرد و حتما یک فضا برای نگهداری ساز به ابعاد 4 متر مربع داشته باشد. ابعاد مناسب برای گرهه موسیقی 16 متر مربع است.
5- اتاق استراحت گروه: فضای که کروه قبل از اجرا آنجا تمرکز و بعد از اجرا آنجا استراحت می کند. فضای کافی برای 8 کاناپه و میز 6 متر مربع است پس برای یک گروه 16 نفره ما 40 متر مربع فضا می خواهیم.
6- اتاق مطالعه : قسمتی که گروه در آن استقرار می یابد و ضمن خواندن سناریو(pm) باهم شروع به تمرین کار هم می کنند. مقدار فضای کافی برای مطالعه ی 20 نفر 87/41 متر مربع است.
7- اتاق مصاحبه: فضای لازم 16.2 است که شامل یک میز و 10 صندلی است.

دیواره آتش

همان چیزی که تمامی سالن های استاندارد تئاتر در دنیا و از جمله تالار وحدت دارند. این دیواره ی آهنین از واجبات قطعی است تا در مواقع اضطرار و خطر و هنگام تعطیلی مثل پرده پائین بیاید و حائل وحد فاصلی باشد مابین سن اجرا و محوطه تماشاگران. اگر چنانچه حریقی رخ دهد این دیواره باعث مسدود شدن راه نفوذ و گسترش آتش سرکش می شود و تماشاگران فرصت خروج خواهند یافت.
قسمت اداری سالن:
1- اتاق رییس: این اتاق از لحاظ استراتژیک باید در بهترین نقطه قرار گیرد. معمولا این فضا با اتاق جلسات ترکیب می شود که ابعاد مورد نظر برای ما 35 متر مربع است که میز جلسات هم یکی از الگو های این اتاق است.
2- بخش حسابداری: 16 متر مربع برای خود اتاق و یک فضای 5 متر مربع برای بایگانی و یک فضای 16 مترمربع برای مرکز کامپیوتر نیاز است.
3- اتاق آرشیو: 2/16 متر مربع برای اتاق بایگانی آرشیو که 15 فایل را در خودش جا می دهد و 9 متر مربع اتاق برای مسول اتاق آرشیو و20 متر مربع هم برای مرکز اسناد سالن نیاز است.
بخش خدماتی:
1- موتورخانه:این قسمت باید در جایی باشد که بتواند به همه ی سالن سرویس دهد. ابعاد مورد نظر برای سالن ما50 متر مربع است.
2- انبار مرکزی: به دلیل این که معمولا هر بخش یک انبار دارد ما فضای بزرگی را برای انبار مرکزی نمی خواهیم مقدار ابعاد لازم 25 متر مربع است.
3- پارکینگ:فضای لازم برای پارکینگ 750 متر مربع برای 42 خودرو سبک در ضمن اگر در زیر ساختمان قرار گرفت فضای رمپ و تهویه مناسب هم در جدول محاسبه قرار می گیرد.

فرستنده مقاله:منصوره میرحسینی

تالار شهر

تالار شهر در ایران



Urban Architecture

City Hall in Iran



علی­رغم سابقه طولانی احداث تالار شهر در دنیا که در یادداشت پیشین به برخی از نمونه­های آن اشاره گردید، پرداختن به این امر مهم در کشور ما تاکنون در مرحله طرح و برگزاری مسابقات معماری باقی مانده است. جدی­ترین اقدام صورت­گرفته در این زمینه طرح تالار شهر تهران بود که در سال 1356 به مسابقه گذاشته شد و در نهایت طرح کنزو تانگه، معمار ژاپنی، برنده شد، اما این طرح هرگز به مرحله اجرا نرسید. این در حالی است که کشور ما از نظر داشتن فضاهای عمومی از پیشینه­ای غنی برخوردار است، بطوری که بازارها و میدان­ها در گذشته فضاهای مهم ارتباطی، اجتماعی و اقتصادی شهر بودند و در مقیاس­های گوناگون همواره محلی برای تجمع مردمی و استقرار انواع فعالیت­های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ورزشی به شمار می­رفتند.

اگرچه نزدیک به دو دوره از فعالیت مجدد شوراها در کشور می­گذرد، لیکن شوراها از فضاهای کارآ، مناسب و شایسته­ای برخوردار نیستند که همین امر مشکلاتی را برای متولیان امور شهری و شهروندان فراهم آورده است. شوراها در حال حاضر با توجه به شأن و مقامی که در کشور ما دارند، نیازمند نماد کالبدی مناسبی هستند، نمادی که نشانگر جایگاه مهم شوراها و تجلی­گاه مشارکت مردم در امور شهر باشد. بدین­ترتیب به نظر می­رسد زمان آن فرا رسیده تا این موضوع مورد توجه متولیان امور شهری در سطح کشور قرار گیرد و تدابیر مناسبی برای نحوه استقرار کالبدی شوراها در شهر اندیشیده شود. بر این اساس، لازم است خلق فضاها و ساختمان­های شهری جدید و ارائه طرح­هایی برای ساخت تالار شهر در شهرهای کشور، با توجه به فرهنگ غنی معماری و شهرسازی ایرانی، در دستور کار معماران ایرانی قرار گیرد، موضوعی که دیگر کشورها بیش از یک قرن است پاسخ مناسبی برای آن یافته­اند. این بناها بایستی به عنوان نمادهای شهری از معماری جدید و در عین حال باهویتی برخوردار بوده و ضمن برقراری ارتباط مناسب با بستر تاریخی و فرهنگی شهر ایرانی، توانایی پاسخگویی به نیازهای انسان امروزی را نیز داشته باشند.



ـ











تالار شهر در جهان



Urban Architecture

City Hall in The World



سابقه احداث تالار شهر در دنیا به بیش از یک قرن پیش باز می­گردد و امروزه در اکثر شهرهای دنیا بنایی با نام تالار شهر وجود دارد که ساختمان بسیاری از آنها از قدمت تاریخی برخوردار است. برای اینکه تصویری کلی از معماری تالار شهر در جهان داشته باشیم، نگاهی داریم به برخی نمونه­های مطرح تالار شهر در جهان:



تالار شهر شیكاگو



þ تالار شهر شیکاگو، با قدمتی نزدیک به یک قرن، یکی از زیباترین بناهای شهر شیکاگوست که شورای شهر شیکاگو از سال 1967 تاکنون در آن به فعالیت خود ادامه داده است. در این تالار قاب­های برجسته­ای از سنگ گرانیت در کنار در ورودی قرار دارد که نمادی از چهار شخصیت برجسته شهر است.



تالار شهر مونترال



þ تالار شهر مونترال در سال 1875 با سبک مشهور به Second Empire توسط Henry Maurice Perrault، معمار کانادایی، طراحی شده است. این ساختمان یک بار در اثر آتش سوزی تخریب شده و در سال 1926 مجدداً ساخته شده است.



تالار شهر منچستر



þ تالار شهر منچستر که توسط Alfred Waterhouse، معمار انگلیسی، طراحی شده، ساختمانی به سبک گوتیک ویکتورین است که در سال 1877 ساخته شده است. در داخل تالار، نقاشی­های دیواری Ford Madox Brown، نقاش انگلیسی، تصاویر گویایی از تاریخ شهر منچستر را در معرض دید شهروندان قرار داده­اند.



تالار شهر پاریس



þ تالار شهر پاریس که در زبان فرانسه به Hôtel de Ville مشهور است، در سال 1928 با الهام از معماری رنسانس طراحی شده و در حال حاضر مقر اداری شهرداری و انجمن شهر پاریس است. این مکان علاوه بر کارکرد اداری، محل برگزاری جشن­های بزرگ نیز می­باشد. در ضمن نقاشی­های دیواری داخل بنا گویای وقایعی هستند که شهر پاریس در طول تاریخ شاهد آنها بوده است.



تالار شهر دالاس



þ تالار شهر دالاس که به شکل یک هرم واژگون توسط آی. ام. پی (I. M. Pei)، معمار چینی ـ آمریکایی، طراحی شده، بخاطر استفاده متفاوت از شکل­های هندسی در طرح آن مشهور است. در اطراف این تالار میدانی وجود دارد که برای فستیوال­ها و سایر رویدادها مورد استفاده قرار می­گیرد.



تالار شهر تورنتو



þ تالار شهر تورنتو که در سال 1965 افتتاح شده، حاصل یک رقابت بین­المللی معماری است و توسط Viljo Revell، معمار فنلاندی، طراحی شده است. ساختمان این مجموعه که یکی از جاذبه­های گردشگری شهر محسوب می­شود، شامل دو برج منحنی شکل از بتن مسلح و شیشه است که یک تالار نعلبکی شکلی را که محل تشکیل جلسات شورای شهر است، در میان گرفته­اند. شهروندان تورنتو قادرند از نزدیک در جریان نشست­های شورا در این تالار قرار گیرند. یکی از مراکز مهم پیرامونی این تالار، میدانی است که به عنوان یک مرکز تفریحی و جذاب و همچنین محلی برای برگزاری کنسرت رایگان و جشن سال نو عمل می­کند.

تالار شهر بوستون



þ تالار شهر بوستون که در سال 1968 افتتاح شده، توسط Kallman, McKinnell and Knowles طراحی شده است. طبقه همکف این تالار عمومی­ترین فضای آن است که به یک پلازای شهری در مقابل تالار باز می­شود.



تالار شهر لندن



þ تالار شهر لندن که ساختمان آن شبیه یک تخم­مرغ است، توسط نورمن فاستر طراحی شده و اجرای آن در سال 2000 به پایان رسیده است. این بنا علاوه بر آنکه مجموعه شهرداری و شورای شهر لندن را در خود جای داده است، از عملکردهای مختلف یک مجموعه فرهنگی ـ خدماتی نیز برخوردار می­باشد. همچنین شهروندان می­توانند به راحتی وارد این ساختمان شوند و اعضای منتخب خود در شورای شهر و شهرداری را در حال کار ببینند.







معماری شهری



تالار شهر؛ نماد معمارانه مردم‎سالاری



Urban Architecture

City Hall; The Architectural Symbol of Democracy



تالار شهر (City Hall) که در تمام دنیا به عنوان یکی از مردم­مدارترین ساختمان­های عمومی شهر، از شأن و منزلتی والا برخوردار است، مکانی برای انجام کلیه امور اجتماعی شهر می­باشد. تالار شهر در درجه نخست فضایی برای استقرار یکی از مردم­سالار­ترین نهادهای شهری یعنی انجمن­ها و شوراهای شهر و سپس مرکزی برای گردهم­آیی­های عمومی و ارتباط و تعامل میان مردم در عرصه مسائل شهری است. نقش این فضا در اکثر شهرهای دنیا گردهم­آوری شهروندان و ترغیب آنها به همکاری با یکدیگر و مشارکت در امور شهر می­باشد. به همین جهت تالار شهر بایستی به همه شهروندان و فعالیت­های جمعی شهر تعلق داشته باشد.

ساختمان تالار شهر به عنوان یکی از مهم­ترین ساختمان­های عمومی شهر، از دیرباز مورد توجه خاص معماران و مدیران شهری بوده و در بیشتر شهرهای جهان زیباترین و باشکوه­ترین بنای شهر به تالار شهر اختصاص یافته است. تالار شهر سمبل و نماد شهر به شمار می­رود و باید ضمن برخورداری از ظرافت و زیبایی، تا حدودی دارای ارزش و روحیه مونومانتال (یادمانی) باشد؛ یک معماری قوی و مصمم که نماد شرکت عامه مردم در امور شهرشان است. همچنین تالارهای شهر باید بگونه­ای طراحی شوند که توأمان پاسخگوی نیازهای فضایی شورای شهر و نیازهای فرهنگی و اجتماعی شهروندان باشند. کارآیی این بناها بستگی تام به فضاهایی دارد که امکان مشارکت مردم را در امور شهر فراهم نماید.

از آنجا که تالار شهر مکانی متعلق به همه مردم شهر است، آنچه در طراحی ساختمان آن بایستی مد نظر باشد، طراحی مدلی معمارانه از مردم­سالاری است. در طراحی تالار شهر بایستی اصل بر حل شدن در بافت شهری، شفافیت و آزادی باشد. ساختمان تالار شهر به عنوان یک بنای عمومی مردم­سالار باید از درجه زیادی از شفافیت برخوردار باشد و به گونه­ای تفکیک­ناشدنی و تنگاتنگ و نیز متواضعانه با بافت شهری و محیط پیرامون خود درآمیزد، به گونه­ای که نتوان به آسانی مرز مشخصی میان حوزه متعلق به بنا و حوزه عمومی متعلق به شهر، قائل شد. در این صورت دیگر این ساختمان را نمی­توان صرفاً بنا نامید، بلکه این بنا / فضای شهری به عنوان شکل شناوری از بنا و فضای شهری، به بخشی تفکیک­ناپذیر از شهر تبدیل می­شود و لاجرم به همه شهروندان تعلق می­یابد. بر این اساس، نزدیک بودن تالار شهر به فضاهای مهم شهری مانند میدان­ها، از جمله مهم­ترین عواملی است که تاکنون در اکثر شهرهای دنیا مورد توجه معماران و مدیران شهری قرار گرفته است.

امروزه تالارهای شهر در بیشتر شهرهای جهان، علاوه بر کارکرد اصلی خویش، به عنوان مکان­هایی تفریحی و فرهنگی برای برگزاری جشن­ها و مناسبت­های ملی و نیز جذب گردشگر به شمار می­روند که همین امر زیبایی و چشمگیر و منحصربفرد بودن معماری آنها را در کانون توجه مدیران شهری قرار داده است تا از این رهگذر بتوانند گامی در راه توسعه صنعت گردشگری و مطرح ساختن هر چه بیشتر شهر تحت مدیریت­شان بردارند.



ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این یادداشت به همراه یادداشت‎های نقش بناها و فضاهای عمومی در شهر و پیشینه بناها و فضاهای عمومی در جهان، در روزنامه همشهری مورخ یكشنبه 29 خرداد 1384 به چاپ رسیده است.

فرستنده مقاله: مسعود مرعشی

صحنه؛ آشکارترين نشانه تئاتر

<صحنه؛ آشکارترين نشانه تئاتر

 

 

صحنه؛ آشکارترين نشانه تئاتر1

Theatre Stage 1

 

صحنه چيست؟ اگر از يک دانشجوي رشته تئاتر بپرسيد صحنه چيست؟ ممکن است بگويد: "سکويي مدور يا  نيم­دايره که در سالن نمايش، روبه­روي تماشاگران تعبيه شده و بازيگران روي آن ظاهر مي­شوند و نمايش را اجرا  مي­کنند." اين يک تعريف ساده و کلاسيک از صحنه است که از عمرش بيش از پنج قرن نمي­گذرد. اما در تعريفي آکادميک از صحنه بايد گفت:

"صحنه مکاني است که بي هيچ واسطه­اي شرايط محيطي خاص نمايش را منعکس مي­کند و وسيله­اي براي ترسيم رويداد دراماتيک و تنش­هاي موجود بين اشخاص بازي از طريق به کار گرفتن فضا و موانعي است که اين فضا را به بخش­هاي مختلف تقسيم مي­کند."

آشکارترين نشانه تئاتر، همانا صحنه است که معماري آن در طول تاريخ دستخوش دگرگوني­هاي فراوان گشته، اما هميشه مکاني کاملا مشخص و متمايز از محيط پيرامون بوده است. پيش از آنکه هنر نمايش منحصر به اجرا در تماشاخانه­هاي جديد بشود و پديده­اي به نام سالن نمايش يا ساختمان­هايي ويژه با امکانات خاص از قبيل پروژکتور و صندلي مخمل و پرده متحرک در جهان شايع شود، همچنان مفهومي به نام صحنه وجود داشت. اگر چه نمي­توانستيد جاي خاصي را نشان بدهيد و بگوييد، اينجا صحنه است. کافي است کمي از تاسيس نخستين تئاترهاي جهان در يونان عقب­تر برويد. کمي پيش از ساخته شدن "آکروپليس ـ Acropolis"، زماني است که تماشاخانه­اي وجود ندارد، ولي صحنه وجود دارد. کجا؟ هر جا. در هرجايي که، اجرايي توسط انسان روي دهد.

 پس اولين معيار صحنه بودن يک مکان تنها وجود انساني بود که پاي پيش گذارد و داستاني را روايت کند. (عمل دراماتيکي از خود بروز دهد.) در دوران تسلط "آيين­ها ـ Rites" بر زندگي بشر، گاه يک فرد نقش  "راوي مجري ـ Narrator Performer" آيين را به عهده مي­گرفت و ديگران ناظر اعمال وي مي­شدند. و گاه تمامي جماعت در انجام عمل آييني شرکت مي­کردند. در آن زمان هنوز جايگاه مجري از جايگاه ناظر جدا نشده بود. به همين دليل، صحنه همان محل اجراي آيين بود. هنگام روز، زير نور آفتاب و شب، زير نور مهتاب يا شعله­هاي آتشي که جماعت مي­افروختند؛ بدون هيچ پروژکتور الکتريکي که بتواند وقت نامحدودي از اجرا را در اختيارشان بگذارد. مفهوم ديدن آن­گونه که براي بشر امروزي مطرح است، براي آنان مطرح نبود. (مارتين هايدگر مي­گويد: "ديدن اساسا عملي مدرن است." آنها بيشتر آيين را به قصد "ديده شدن" از سوي خدايان و قدرت­هاي مافوق طبيعي برگزار مي­کردند. به همين دليل هنوز مرزي براي تفکيک مجريان از مخاطبان وجود نداشت. (مرزي که در تماشاخانه­هاي جديد "سن ـ Scene" را از "جايگاه  تماشاگران ـ Auditorium" جدا مي­کند.) در واقع مخاطبان هنوز آن قدر منفعل نشده بودند که آرام و ساکت نشسته و به اجراي بازيگران نگاه کنند. کمترين نقش آنها همراهي با حرکات کاهن يا اصوات برآمده از ادوات موسيقي حاضر در محل بود که آنها را به وجد مي­آورد و در بازي شرکتشان مي­داد.

مفهوم صحنه در دوران ما فراتر از برافراشتن عمارتي براي سکني گزيدن شخصيت­هاي نمايش است، اگرچه دانش معماري هنوز که هنوز است در خدمت صحنه­آرايي قرار دارد و در بسياري موارد صحنه­پردازان بزرگ در نهايت ظرافت از آن بهره مي­گيرند؛ ولي نکته­اي که مي­بايست به آن توجه داشت، خلق فضا است نه ساختن ساختمان، مسئله­اي که دغدغه تئاتر امروز را تشکيل مي­دهد. بايد توجه داشت که "صحنه، برآيندي از نيروهاي متقابلي که در حرکت، زمان، فضا و نور مستتر هستند، مي­باشد.

 

صحنه؛ آشکارترين نشانه تئاتر2

Theatre Stage 2

 

تفاوت اصلي تئاتر قرن حاضر و اجراهاي مدرن با نمايش­هاي سنتي و آييني در نوع نگاه به صحنه و به­کارگيري هندسه خاصي است که در اجراهاي جديد اعمال مي­شود. اين هندسه برآمده از مکاتب معماري و نقاشي و نيز درکي است که انسان معاصر از مفاهيم تصوير، فضا و حجم در طول تاريخ کسب کرده است. زماني بود که انسان تصويري دوبعدي و مسطح از جهان در ذهن خود مجسم مي­کرد و بر همان اساس نيز تصوير عالم را مي­کشيد. در اين تصوير همه چيز در يک سطح قرار مي­گرفت و ما هنوز درکي از مفهوم "عمق صحنه" در آثار بصري نداشتيم. با نگاهي به نقاشي­هاي بر جاي مانده از آن دوران، درمي­يابيم که منطق کشيدن اين آثار به گونه­اي بود که اثر را همانند يک پرده به تماشاگر ارائه مي­دادند. از آنجا که هنوز ادراک دوبعدي بر هنر تصويرگري حاکم بود و اصراري نيز در واقع­نمايي جز به جز عالم بيرون وجود نداشت، تماشاگران با همان نقش­هاي مسطح و فاقد بعد، ارتباط برقرار مي­کردند و پيام­هايي را  در­مي­يافتند که بيشتر در رابطه با مضمون و محتوي اثر بود. در شيوه­هاي نمايشگري نيز استفاده از پرده­هاي نقاشي و نقالي، با اشاره به تصاوير منقوش بر آن پرده­ها، امري متداول بود.

اگر بخواهيم هندسه صحنه را در چنين اجراهايي تحليل کنيم، بايد ديواري را در نظر بگيريم که پرده­اي بر آن آويخته شده و تصوير­ رويدادهاي نمايش بر آن نقش بسته است. مقابل اين ديوار، فضايي محدود براي حرکت راوي يا مجريان وجود داشت. علت اين امر، ارجاعاتي بود که آنها در حين اجرا به تصاوير پشت سرشان مي­دادند به همين دليل  مي­بايست حتي­المقدور فاصله خود را از پرده زياد نمي­کردند و در نزديکي آن به روايت­گري ماجرا مي­پرداختند.

از اواسط قرن شانزدهم، با پيشرفت علم مناظر و مرايا، مفهوم "عمق ميدان" يا "پرسپکتيو" در هنرهاي بصري مطرح مي­شود. از اينجا به بعد حرکتي به سوي عمق يا ژرفاي قاب در تصاوير شکل مي­گيرد که مستقيما در اجراهاي  صحنه­اي نيز تاثير مي­گذارد. حالا بازيگر مي­تواند به درون فضاي نمايش حرکت کند و ادراک دوري و نزديکي و نيز عمق را در ذهن مخاطب بيافريند. با ورود به قرن بيستم صحنه از حالت "کف محور ـ Centered Floor" نيز خارج مي­شود. به اين معنا که استفاده از سطوح پلکاني براي ايجاد نقاط ديد در ارتفاع صحنه فزوني مي­گيرد.

موضوع ديگري که در ارتباط با صحنه مدنظر قرار مي­گيرد، زاويه ديد تماشاگر است. اينکه تماشاگر از کجا به صحنه نگاه مي­کند. فرض کنيد نمايشي خياباني در حال اجرا است و جمعيتي دور اجراکنندگان حلقه زده­اند. زاويه ديد آنها نسبت به صحنه، هم­طراز با بازيگران روبه­رويشان است. (يک زاويه انساني به نام "هم­سطح چشم ـ Eye level" حال اگر تماشاگران بالاتر از صحنه قرار بگيرند موضع دراماتيک آنها قوي­تر از صحنه مي­شود. يوناني­ها اين زاويه ديد را با ساخت تماشاخانه­هاي مدور و سرباز خود در طول تاريخ، تثبيت کردند. هنوز هم در بسياري از سالن­هاي تئاتر امروزي، تماشاگران از بالا به صحنه نگاه مي­کنند. همچنين مي­توان تماشاگر را پايين­تر از صحنه قرار داد. نکته­اي که در اين مورد بايد مدنظر قرار بگيرد، زاويه­اي است که سرتماشاگر با خط افق مي­سازد. اگر اين زاويه از 45 درجه بالاتر باشد، جمعيت گردنشان درد خواهد گرفت و عطاي نمايش را به لقايش مي­بخشند. مساله ديگر ساخت و استفاده از زاويه­اي است که کمترين نقطه کور را در سالن داشته باشد. بسياري از تماشاخانه­هاي امروزي که با الهام از صحنه يوناني به شيوه کماني ساخته شده­اند، در دو طرف کمان داراي نقاط کور زيادي هستند که براي نمايش­هايي با جلوه­هاي ديداري مناسب نيست. تماشاگران يوناني وقتي در دو طرف کمان مي­نشستند تنها به شنيدن ديالوگ­هاي متن و ديدن درگيري­هاي بازيگران بسنده مي­کردند.

فرستنده مقاله:مسعود مرعشی